ترجمه شفاهی، ترجمه کتبی و دوزبانگی

نویسندگان: جوزین اف همرز و مایکل بلانک
ترجمه محمد رضا آهنی
عضو هیات علمی دانشگاه امام حسین (ع)

چکیده
مقاله حاضر تر جمه مقاله Interpretation, translation and bilingualityنوشته اف. همرز1 و مایکل بلانک2 است. نگارندگان در مقاله خود ابتدا تفاوت های ترجمه مکتوب و شفاهی را طرح و شرح کرده اند؛ سپس ویژگی های ترجمه شفاهی را بر شمرده و به بازشناسی گونه های مختلف این ترجمه، یعنی ترجمه همزمان و ترجمه شفاهی متوالی پرداخته و ساز و کار هر یک را تبیین کرده اند. در بخش دیگری از مقاله به مدل های پردازش ترجمه شفاهی و مطابقت آنها با مدل کلی پردازش اطلاعات اشاره شده است. در نهایت توانایی افراد دوزبانه در ترجمه شفاهی و کتبی بررسی شده و مقاله با این سوال به پایان رسیده است که دوزبانگی تا چه حد می تواند فرد را در امر ترجمه یاری رساند.

کلید واژه ها: ترجمه مکتوب، ترجمه شفاهی، ترجمه شفاهی متوالی، ترجمه شفاهی همزمان، یادسپاری اطلاعات، دوزبانه همتراز.

مقدمه مترجم
بحث درباره ترجمه شفاهی و انواع آن، علی رغم طرح و شرح مسائل بسیار مهم ترجمه مکتوب در نشریات مختلف، از موضوعاتی است که کمتر بدان توجه شده است؛ البته این مساله نه به خاطر قصور دست اندر کاران آن نشریات ، که به دلیل کمی اطلاعات موجود در این زمینه است. ماهیت شفاهی این گونه ترجمه، خود از علل دیگریست که مجال کتابت مسائل مربوط به آن را فراهم نمی آورد؛ و هر فرد، دست کم در کشور ما، بایستی خود این راه پر مخاطره و نا آشنا را بدون استفاده از تجربیات و نظریات دیگران طی نماید و از طریق ازمون و خطای بسیار، فنون و شیوه های آن را کشف کند و تازه امکان انتقال این تجربیات به سایرین را نیز نداشته باشد.

مساله آموزش این گونه ترجمه نیز از وضعیت مشابهی برخوردار است. استادان و مربیان این رشته، بدون هرگونه برنامه مدون و مشخصی و تنها بر اساس سلایق و علایق شخصی به تدریس این رشته می پردازند. آنان از طریق آزمون و خطا به شیوه های آموزش ترجمه شفاهی پی می برند. شاید تفکیک این رشته از ترجمه مکتوب، اولین گام در جهت احقاق حق این رشته مهجور باشد. پیشکسوتان و شاغلان این رشته، علی رغم کار سخت و پر مسئولیتی که دارند، اغلب گمنام و ناشناخته اند و نمی توانند آینده راهی را که پیموده اند، برای سایر افراد علاقه مند ترسیم و آنان را در این خصوص راهنمایی کنند.

ترجمه مکتوب3 و ترجمه شفاهی4 هر دو مستلزم رمزبرداری از یک پیام به زبانی خاص و متعاقب آن رمزگذاری آن پیام به زبانی دیگر می باشد. این هر دو از مواردی است که سازو کارهای پردازش دو زبانه در آن دخیل می باشد؛ در واقع تسلط به دو زبان، نخستین شرط لازم برای هر دو تخصص به شمار می رود. هر دو عمل به پردازش زبانی پیام در زبان مبدا و انتقال آن به زبان مقصد نیاز دارند و این کار باید به گونه ای صورت گیرد که به پیام لطمه ای وارد نیاید. اگر چه هدف هر دو نوع ترجمه یکی است، ولی نحوه پردازش پیام در ترجمه کتبی با ترجمه سفاهی متوالی5 و ترجمه شفاهی همزمان6 تفاوت دارد.

در ترجمه کتبی، پیام مکتوبی از زبان «الف» به پیام مکتوب دیگری در زبان «ب» برگردانده می شود. از انجا که در شرایط عادی مترجم برای انجام این کار محدودیت زمانی ندارد، می تواند به منظور تهیه متنی دقیق در زبان مقصد از ابزارها و فنون کمکی گوناگونی مانند فرهنگ های لغت، کتاب های مرجع تخصصی، و بانک داده های رایانه ای سود جوید تا پیام نتقل شده هرچه بیشتر بیانگر پیام زبان مبدا باشد. از سوی دیگر در ترجمه شفاهی، پیام گفتاری زبان «الف» بایستی به شکل شفاهی به زبان مقصد، یعنی زبان «ب» منتقل گردد. در ترجمه شفاهی متوالی، مترجم منتظر می ماند تا گوینده مکث کند و یا به سخن خود پایان دهد؛ آن گاه آن را برای مخاطب به زبان مقصد بر می گرداند. وی برای این کار از فن کمکی یادداشت برداری7 استفاده می کند و به این ترتیب برای ساماندهی برونداد8 خود به زبان «الف» بر شیوه ای مکتوب و یا رایانه ای تکیه دارد. در ترجمه شفاهی همزمان، مترجم صحبت های گوینده را – که به زبان «الف» سخن می گوید – می شنود، پیام را پردازش می کند و همزمان برونداد خود را به زبان «ب» ارائه می نماید؛ به عبارت دیگر، او بخشی از پیام را به زبان مقصد ترجمه می کند و در همان حال به بخش دیگری از پیام در زبان مبدا گوش می سپارد.


تفاوت های ترجمه مکتوب و ترجمه شفاهی بیش از یک مورد است. تفاوت آشکار این دو در استفاده از روال مکتوب در مقابل روال گفتاری است. در شیوه نوشتاری، اَشکال زبانی ارائه مطلب متفاوت است؛ چون زبان کاملا بافت زدایی شده و تمامی پیام در متن وجود دارد؛ در حالی که زبان گفتاری بر نشانه های بافتی غیر کلامی 10 تکیه دارد. متن مکتوب پیش از آنکه به دست مترجم برسد، بازخوانی و بازسازی می شود؛ وی نیز به نوبه خود فرصت دارد متن را بازسازی و به صورت متن زبام مقصد مجددا ساماندهی کند. از سوی دیگر متن گفتاری اگرچه بیش و کم با برنامه تهیه می شود، لکن ویژگی های خاص بیان فی البداهه را دارد؛ ویژگی هایی مانند استفاده بسیار از زبان مقید به بافت11، تردیدها و دودلی ها، مکث ها و جملات ناقص. در این ترجمه، محدودیت زمانی نیز حائز اهمیت است: مترجم شفاهی به هنگام رمز برداری از گفتار فی البداهه گوینده، بایستی همزمان متن مکتوبی تهیه کند که ویژگی های فی البداهه زبان مبدا را نشان دهد. مترجم شفاهی بر خلاف مترجم مکتوب، فرصتی برای بازبینی ندارد و خطاهای وی در یک بازه زمانی مشخص قابل اصلاح است. علاوه بر این، در ترجمه شفاهی فرآیند ذخیره سازی 12 در حافظه کوتاه مدت 13 نقش مهمی ایفا می کند (استنزل، 1983). وجه مشترک هر دو گونه ترجمه، سازوکار کلی در پردازش دو زبانه است و تنها افرادی می توانند از عهده انجام ان بر آیند که بتوانند پردازش دو زبان را به گونه ای انجام دهند که پیام دست نخورده بماند و تنها رمز (زبان) تغییر کند. اما به واسطه محدودیت هایی که بر هر یک از این دو نوع ترجمه تحمیل می گردد، سازوکار های روانشناختی متفاوتی نیز در انجام آنها دخیل است. چون تحقیق در این زمینه بسیار اندک می باشد، در اینجا به طور خلاصه برخی از مسائلی که به درک بهتر پردازش زبانی در ترجمه شفاهی و کتبی منجر می شود، بررسی می کنیم؛ مسائلی چون 1) گفتار و شنیدار همزمان؛ 2) حافظه برای ضبط متن و یادداشت برداری؛ 3) ارتباط بین مهارت های زبانی، توانش دوزبانه و ترجمه شفاهی و کتبی.